Chén tống men ngọc
Men ngọc · Cao 5,5 cm · Ø 8 cm
Rạn Ngọc
Tạp chí của một lò gốm · Bát Tràng · Số mùa thu 2026
— tr. 01 · bài mở đầu —
Mỗi vết rạn là một lần lò thở. Chín món, hai trăm mười bốn chiếc, ra lò sáng 12 tháng Chín.
Nhiệt độ lò
1.280°C
Ra lò
12.09.2026
Trong mẻ
9 món
Giá từ
380.000đ
— tr. 04 —
Bài 1 · Về lò
Từ lò bầu đốt củi của ông tới lò ga của cháu, thứ duy nhất không đổi là cách cả nhà đứng chờ lúc mở cửa lò.
Ông Nguyễn Văn Lộc nhóm lò đầu tiên của nhà vào mùa đông năm 1968, ở góc sân sau giáp bờ sông. Đó là một lò bầu: năm khoang nối nhau leo theo dốc đất, đốt củi thông từ miệng dưới, lửa bò dần lên các bầu trên. Một mẻ nung ba ngày ba đêm, cả nhà thay nhau thức canh lửa, và khi mở lò thì cứ mười chiếc có ba chiếc nứt, méo hay chảy men dính vào nhau.
Ông Khải, con trai ông Lộc, giữ cái lò ấy thêm hai mươi năm, chuyển sang đốt than cho đỡ tốn củi. Men rạn của nhà ra đời từ chính những mẻ hỏng: một lần lửa tắt sớm, lò nguội nhanh, cả mẻ bình rạn khắp mặt men. Khách buôn ở phố cổ lại chọn đúng những chiếc ấy.
1968
Ông Nguyễn Văn Lộc
Lò bầu đốt củi
Ba ngày đêm một mẻ, hỏng ba phần mười
1991
Ông Nguyễn Văn Khải
Lò bầu cải tạo đốt than
Hai ngày một mẻ, hỏng một phần năm
2012
Chị Nguyễn Thị Ngọc
Lò ga 2,4 m³
14 giờ nung, hỏng dưới 8%
Năm 2012, chị Ngọc — cháu nội ông Lộc — thuyết phục bố xây lò ga. Không phải vì nhanh hơn, mà vì men ngọc. Men ngọc chỉ lên đúng màu khi lò được “khử”: từ khoảng 950°C phải đóng bớt gió cho lửa thiếu ôxy, để sắt trong men chuyển sang sắc xanh. Lò bầu khử được, nhưng mỗi bầu một kiểu; lò ga thì chỉnh bằng van, ghi lại được, và lặp lại được mẻ sau.
Cái lò bầu cũ vẫn còn ở sân sau. Mỗi năm hai lần, vào tháng Ba và tháng Mười Một, nhà đốt nó để nung một mẻ men tro nhỏ — cho khách tới xem, và cho ông Khải, năm nay bảy mươi tám tuổi, được canh lửa thêm một đêm.
— tr. 08 —
“Men rạn không phải men hỏng. Đó là lúc lò thở ra, và mình giữ nguyên hơi thở ấy trên mặt bình.”
Ông Nguyễn Văn Khải · đời thứ hai của lò · 78 tuổi
— tr. 14 —
Bài 3 · Catalogue mẻ nung
Ra lò 12.09.2026 · lò ga 1.280°C · khử 40 phút
0chiếc ra lò
0chiếc đạt
0chiếc đập bỏ
Mỗi món dưới đây có số lượng đếm được, vì mỗi mẻ chỉ ra chừng ấy. Hết là hết — mẻ sau men sẽ khác đi một chút, có khi đẹp hơn, có khi không.
Men ngọc · Cao 5,5 cm · Ø 8 cm
Men rạn nâu · Cao 18 cm · Ø 11 cm
Men rạn · Cao 26 cm · Ø 13 cm
Men rạn · Ø 32 cm · kèm móc treo
Men ngọc · Cao 24 cm · Ø 20 cm
Men ngọc · Cao 34 cm · Ø 19 cm
Men rạn · Cao 38 cm · kèm đui E27
Men ngọc · Ø 45 cm · kèm móc treo
Men rạn · Cao 68 cm · Ø 52 cm
Hình minh hoạ vẽ theo dáng thật của từng món. Giá đã gồm hộp gỗ lót rơm; giữ hàng 5 ngày khi nhắn Zalo 0900 000 628.
— tr. 18 —
Bài 4 · Hai loại men
Khi nguội, lớp men co lại nhiều hơn xương đất bên dưới, nên tự nứt thành một mạng lưới. Ra lò xong, chúng tôi xoa mực tàu và nước chè đặc vào vết rạn, để ba ngày rồi lau — vết rạn “ăn màu” và hiện lên. Vài tuần đầu bình còn kêu tách tách: men vẫn đang rạn tiếp.
Men tro pha chừng một tới hai phần trăm ôxít sắt, nung khử từ 950°C lên 1.280°C. Thiếu ôxy, sắt chuyển sang sắc xanh ngọc; men dày thì ngả lam, men mỏng thì ngả xám. Chỗ men đọng ở chân bình bao giờ cũng đậm hơn — đó là dấu của men nhúng tay, không phải lỗi.
| Tiêu chí | Men rạn | Men ngọc |
|---|---|---|
| Nhiệt độ nung | 1.250°C | 1.280°C |
| Không khí lò | Ôxy hoá, lửa đủ gió | Khử từ 950°C |
| Mặt men | Nứt mạng, ăn màu mực | Trong, dày, có bọt khí |
| Hợp với | Nhà gỗ, nền tối, đèn vàng | Nhà sáng, bàn trà, quà biếu |
| Giá trong mẻ này | Từ 560.000đ | Từ 380.000đ |
— tr. 22 —
Bài 5 · Cho nhà hàng, khách sạn
Bộ bàn ăn, bộ trà, đèn treo cho cả sảnh — làm theo bản vẽ của nhà thiết kế hoặc chọn từ dáng sẵn có của lò. Giá dưới đây là giá mỗi chiếc, tính theo số lượng của cùng một món.
| Món | 20–49 chiếc | 50–199 | Từ 200 |
|---|---|---|---|
| Đĩa ăn Ø 27 cm | 320.000đ | 280.000đ | 245.000đ |
| Đĩa lót Ø 16 cm | 180.000đ | 155.000đ | 135.000đ |
| Bát cơm Ø 11,5 cm | 150.000đ | 130.000đ | 110.000đ |
| Chén trà 80 ml | 120.000đ | 100.000đ | 85.000đ |
| Lọ hoa bàn cao 14 cm | 290.000đ | 250.000đ | 220.000đ |
| Đèn treo Ø 30 cm, kèm dây | 1.850.000đ | 1.650.000đ | 1.480.000đ |
0900 000 628 · trả lời trong ngày, trừ Chủ Nhật ra lò
— tr. 26 —
Bài 6 · Ghé lò ở Bát Tràng
Hồ Hoàn Kiếm
0 km
Cầu Chương Dương
3 km
Men đê sông Hồng
9 km
Lò Rạn Ngọc
14 km
Địa chỉ
Số 18, xóm 4, thôn Giang Cao, xã Bát Tràng, Hà Nội
Xe buýt 47A từ Long Biên, xuống cuối bến rồi đi bộ 6 phút. Ô tô đỗ ở bãi đầu làng.
Giờ mở cửa
Zalo, điện thoại: 0900 000 628
Những mẻ tới
Mở lò lúc bảy giờ sáng ngày ra lò. Khách tới xem không mất phí — chỉ xin nhắn trước để nhà pha đủ trà.
Ảnh: 五玄土 ORIENTO, Jessica Ruscello, jaikishan patel, Declan Sun trên Unsplash.